Athens Riots -analysis by S. Roussos*

(Students take over the national TV studios today and interrupt the prime minister's address)

Rioting in Athens became headlines around the world as the "holy babies" of the ancient cradle of democracy came to signal a long awaited death of a societal paradigm. To become clearer there are three types of problems behind the phenomenon of youth rioting in Greece: structural, strategic and tactical. The first, which I call it structural, has to do with the system of values, moral codes, social norms that glue together the state, civil and social institutions, create certain collective expectations and set generally approved limitations in political and social action.

In Greece, immediately after the Civil War in 1949 there were three tenets in perceiving a system of collective values. The first was that of the state apparatus, founded on anti-communism, oppression and the conservative ideology of battling for homeland-religion-family. The second one was that of liberal modernisation founded on democratic rights, egalitarianism and social justice and the third was that of left wing, communist ideology preaching resistance, though never violent, to the anticommunist state-apparatus. In that period many people, especially of the left but not only, sacrificed their lives,careers and wealth for promoting the values of any of the three tenets.

The dictatorship of 1967-1974 shattered all sets of collective values by defaming the anti-communist tenet, derailing the liberal one and smashing under immense brutality the left wing "printemps culturel". What remained was an ailing body politique, who, unable to build new sets of collective values, tried to root itself in various pseudo-values from a rather obscure European destiny to different forms of populism, handicapped modernisation, chauvinism and religious fanaticism. What is more the only set of values that really filled the vacuum was a vulgar, thuggish individualism.

The state became a field of top-to-bottom looting and the Greek society has been gradually but steadily lacking any sense of collective responsibility, volunteering or sacrifice. Despite the progress in many aspects of the Greek state and society, the absence of any collective values is becoming all the more apparent. There is no limitation in resisting the state as far as you are not in a position to benefit from state property, budget, jobs etc. The moment you are able to do so, your only aim is to defend your privileged position against all others and there is no limit, law, norm, moral code or collective values to hinder this attitude. This is a lesson everyone ought to learn, no matter if he/she is a Minister, an MP, a businessperson, a Bishop, a public servant or a blue collar worker.

Up until the mid-1990s state elites had managed to distribute state spoils in a manner that maintained a system of clientelism and satisfied the individualistic values of large segments of the society. State "spoils" can take many forms: one can get a job in the state, but also in the public sector, irrespectively of qualifications, can park illegally without paying his/her tickets, can build illegally without being afraid of any severe penalties, can evade tax without fearing of ruining his/her business, if caught. The more powerful can of course grab the biggest share of the "spoils".

From mid-1990s onwards social and economic transformation relevant to Greece's integration into the euro zone and the global economy narrowed the room for such manoeuvring. State elites could not any longer use the state "spoils" in that manner. Speculatory economy, based on either an inflated stock and real estate market or selling-off of lucrative state assets made certain elites immensely richer. In contrast, patterns of patron-client relationship and heavy involvement of the state in the economy were now difficult to be sustained and thus could not offer shelter to a heavily indebted middle class. Large segments of the society are now feeling permanently and hopelessly excluded of the state "spoils" and the younger generation is responding violently.

The alternating state elites thought they should advance techniques or tools of calming down social unrest, in circumstances that state "spoils" sharing was not enough to integrate large middle class urban strata in their strategies. One of the main tools was to preserve certain pockets of complete unlawfulness at the very centre of Athens (the neighbourhood of Exarcheia, fifteen minutes walk from the Parliament). The complete absence of state there is indicated not only by the presence and domination of anarchist or pseudo-anarchist groups but also of unhindered drug dealers and drug trafficking. Whenever state elites feel that large social strata are becoming exceedingly restive they employ a "strategy of tension" by allowing the lawlessness of Exarcheia to "invade" the every-day life of the middle class centre of Athens for a couple of hours or more. Such a temporary "invasion" can terrorise the middle class and, most importantly, uphold the useful role of the state coercion in restoring law and order in a law-disrespecting society. The state coercive and ideological mechanisms have used this "strategy of tension" in various circumstances in the past two decades with successful results.

The Exarcheia factor has never, until today, connected itself with the large hopelessly alienated strata of the Greek society. What the Greek state elites did not realise was that the absence of any real collective values and the triumph of a thuggish individualism could perfectly someday mend fences with the state-preserved lawlessness of Exarcheia creating an explosive mixture. This is what happened, when the youth of 15-16 years old became disillusioned and depressed about their future and, what is more, they felt, through the murder of a 15-year-old boy by the police, the coercive brutality of a state that can no longer accommodate them, as it has been to a great extent and in various forms the case with their parents. Violence was the only language available, more so since rampant individualism has rendered all other political and ideological vocabularies useless. The reaction is becoming politically and ideologically blind and destructive, because there is no alternative set of collective values to turn to. The government let the Exarcheia lawlessness enter the centre of Athens, expecting that the "strategy of tension" could work again. This was a major tactical mistake that unleashed the power of hopelessness and the blind violence burning Athens and other Greek cities for days. The state could easily manage the few hundreds of its Exarcheia lawless fish-bowl but lost control of the new explosive mixture.

Usually Flash Points of our Study Group present some views about the future. Unfortunately, there is no sign that this rebellion would go beyond individualism. It is striking that one of the answers uttered was to give voting rights for the sixteen-years olds, in other words, one more individual leverage for pressing into the state "spoils". After all, youth of 15-16 years old cannot articulate a new set of collective values. The youth rebellion is a kind of convulsion of a society that, including the youth, realises the urgency of building new collective values no matter supportive or resistant to the state, but, alas, is not wishing to abandon its individualistic norms.

*Associate Professor at the Department of Political Science and International Relations, University of Peloponnese.

Αγαπημένα μου παιδιά

(video still, "Touched" by Laurel Chiten)

(if and only if required, translation in english will be made available)

Μετά την κριτική που άσκησαν όσοι παρέμειναν σώφρονες απέναντι στο κλίμα της εύκολης, ανεγκέφαλης και κονφορμιστικής υπόθαλψης ακροτήτων, οι ίδιοι άνθρωποι υπενθυμίζουν τώρα πως υπάρχει και ένα άλλο ζήτημα. Αν αποδεχτούμε τις ευθύνες μας και δεν τις μεταθέσουμε στους μαθητές, οφείλουμε επίσης να αντιληφθούμε το μέγεθος του φαινομένου και να αφουγκραστούμε το μήνυμα.

Όταν ασκούσα κριτική στις ελίτ, είχα στο νου μου τις εγωπαθείς προσωπικότητες της τηλεόρασης: τους λαϊκιστές πολιτικούς, τους ιδεοληπτικούς διανοούμενους και καλλιτέχνες που απλώς νοιάζονται να διατηρηθούν ελκυστικοί και ελκυστικές, να διεκδικήσουν μερίδιο στην αγορά των μήντια και της διαφήμισης, να παραμείνουν εμπορεύσιμες πόρνες με τον φόβο ότι οι απρόσωποι νταβατζήδες τους ίσως τους αντικαταστήσουν.
Όταν έπρεπε να στείλουν στο αποχαυνωμένο ακρωατήριο της τηλεόρασης μήνυμα εθνικής έξαρσης, το έκαναν. Όταν έπρεπε να κολακεύσουν μια ιδεολογική παραφορά με χαρακτηριστικά μόδας, το έκαναν επίσης. Όταν έπρεπε να κουνήσουν κωλαράκι για να δελεάσουν μαστουρωμένους χαβαλέδες που αποτελούσαν το τηλεοπτικό κοινό της τάδε εκπομπής, το έκαναν. Όταν έπρεπε να δείξουν πυγμή απέναντι στην διαβολική υπουργό παιδείας που ήθελε λέει να προωθήσει αντεθνικό βιβλίο, το έκαναν. Πρωταγωνιστούσαν σε σαπουνόπερες και έκαναν φόνους για λόγους τιμής, αναβιώνοντας στερεότυπα από την δεκαετία του ᾽5ο. Φλέρταραν με νταήδες μπάτσους στο κρεβάτι μεγαλοαστικών δήθεν σπιτιών με ξένες υπηρέτριες, γλύφονταν για λαϊκά τεκνά και πάθαιναν υστερία για το σκουλαρήκι του ατίθασου γυιού. Πόζαραν με τσιγάρα και σήριγγες, αλλά δεν ξεχνούσαν να υπερασπιστούν την υγιεινή διατροφή. Όταν έπρεπε να συνταχθούν με αναρχοαυτόνομες κορώνες σε επίπεδο επαναστατικού και επαναστατημένου lifestyle, έβρισκαν τον τρόπο να το κάνουν. Έκαναν επίσης τον σταυρό τους κάθε Πάσχα, λιβάνιζαν και έδειχναν σεβασμό στα ιδεώδη του ανάδελφου έθνους των διαστημανθρώπων έψιλον.

Έτσι βρεθήκαμε να είμαστε σίγουροι για όλα και για τίποτα. Ο καθένας ήταν διατεθειμένος να παίξει οποιοδήποτε ρόλο, προσαρμοσμένο στα μέτρα του, αρκεί να βρισκόταν διαρκώς στο φως της δημοσιότητας.
Μετά... τα Σαββατόβραδα, αγκαλιασμένοι πολιτικοί της δεξιάς, της αριστεράς, της άκρας δεξιάς και της εξωκοινοβουλευτικής διανόησης, παράφρονες, μοντέλα, μακιγιέρ, καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι, μέντιουμ, χορεύτριες της κοιλιάς και γυιοί διάσημων γονιών, ή εκπρόσωποι πολιτικών τζακιών και ηγετικά στελέχη ομίλων, μεγαλογιατροί, σταρ από ριάλιτι, πρώην σταρ, νυν γκόμενες και άνθρωποι που απλά ήξερες τη φάτσα τους από κάπου, άλλοι που δικηγορούσαν με επιτυχία κι άλλοι που τσακώνονταν πριν μια βδομάδα σαν τα σκυλιά σε κάποια εκπομπή τα ξαναέβρισκαν στο νέο πλαίσιο... μια εφιαλτική παρέλαση από μάσκες, όλοι αυτοί μαζεύονταν γύρω από ένα τραπέζι και μερακλωμένοι κουνιόντουσαν πέρα δώθε. Αυτές οι Σαββατιάτικες εκπομπές έδειχναν πως όλοι ήταν μαζί στο τέλος της εβδομάδας, όλοι οι ηθοποιοί του ατέλειωτου τηλεοπτικού οχετού. Μας δίδασκαν πως ότι κι αν ήταν, ότι κι αν εκπροσωπούσαν μεσοβδόμαδα, μπορούσαν να χαρούν στο τέλος της βδομάδας χωρίς ταμπού και διαχωριστικές γραμμές.

Αυτή η προκλητική αναίρεση των κοινωνικών ανταγωνισμών σε συμβολικό επίπεδο, δεν μπορούσε παρά να διδάσκει στους θεατές την απάθεια. Αφού όλοι τελικά είναι το ίδιο, γιατί τάχα θα έπρεπε, ή πώς τυχόν θα μπορούσε, ο οποιοσδήποτε ασήμαντος τηλεθεατής να διεκδικήσει νόημα και λογική αντιπαράθεση, ουσιαστική διαφοροποίηση.

Η πολιτική έγινε πολιτικό show. Η τέχνη έγινε άσκηση γούστου και επίδειξη λεπτότητας και μαγκιάς. Η γνώση έγινε κάτι ιδιαίτερα επίπεδο. Ένα είδος βωβού προηγούμενου... σαν τα γαλάζια μάτια που κληρονόμησες, ένα οποιοδήποτε επιδερμικό δεδομένο, σαν σημάδι ή τατουάζ που όταν το έχεις, το έχεις... και από κει και πέρα το επιδεικνύεις σαν αποτύπωμα και ονοματικό προσδιορισμό που σε τοποθετεί αυτόματα σε κάποιο πάνελ.

Γεμίσαμε ειδικούς που ανέλυαν τα πάντα και συναγελάζονταν με τους πάντες, συζητώντας ελαφρά τη καρδία όλα τα θέματα.

Πέρυσι, εγώ η συγκρατημένη και κριτική κατά πως φαίνεται από την διάθεσή μου να μην ενθαρρύνω μαθητές σε πετροπόλεμο, δίδαξα μια ξένη γλώσσα σε προχωρημένο επίπεδο σε δεκαπεντάχρονους. Σε ξένη γλώσσα πάντα, μιλήσαμε για ρομαντική ποίηση, για εμπόριο λευκής σάρκας, σεξουαλικές μειονότητες, διεθνή πολιτική, μόδα, προσωπικές σχέσεις, επαγγελματική μετεξέλιξη, θέατρο, ευρωπαϊκά θέματα, περιβαλλοντική πολιτική όπως εκπορευόταν από συγκεκριμένους δημάρχους ευρωπαϊκών πόλεων, για απαχθέντες από εξωγήινους και για καθηγητές του Χάρβαρντ που παρέκκλιναν της ακαδημαϊκής πεπατημένης οδού, μοιραστήκαμε dvd με πολλαπλό περιεχόμενο, ψάξαμε υλικό στο διαδίκτυο, μιλήσαμε για συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, για έλληνες συγγραφείς και τα γλωσσικά τους ιδιώματα, για αθλητισμό, για βαρεμάρα, για την οικογένεια.
Αλλά υπήρχε μια συνέχεια ύφους. Υπήρχε παρουσία και ανάληψη ευθύνης. Προσπάθησα ώστε η άποψή μου να έχει τα χαρακτηριστικά ενός συγκροτημένου λόγου που απαιτούσε μια αντίστοιχη προσπάθεια για συγκρότηση και έκφραση που να διατυπώνει θέσεις και αντιθέσεις.

Υπήρξαν κάποιες δύσκολες στιγμές, όταν έπρεπε να διαχειριστώ την έλξη και την απώθηση, να θέσω τα σωστά όρια, να θέσουμε όλοι όρια και να θέσουμε εξ'αρχής πολύ ψηλά τον πήχυ. Η αγάπη που καταφέραμε να διοχετεύσουμε δημιουργικά παρά την κούραση από την απίστευτη πίεση και το άγχος των φροντιστηρίων και των σχολείων, η επιθυμία για όσμωση, μας επέτρεψαν να μην χωρίσουμε στο τέλος της χρονιάς με μια αίσθηση ανικανοποίητου. Προσπάθησα να ενθαρρύνω τους αγχωμένους γονείς και να τους μεταδώσω τον θαυμασμό και την πίστη μου στην προσπάθεια των παιδιών και την δική τους.
Τα παιδιά μάλιστα πέρασαν τελικά τις εξετάσεις του ξενόγλωσσου διπλώματος. Έμεινα άναυδη, γιατί δεν το περίμενα. Είχα την αίσθηση ότι δεν είχα καταφέρει τίποτα, γιατί είχα απέναντί μου ανυπέρβλητα εμπόδια. Συγκεκριμένα όπως είπα, την κούραση αυτών των παιδιών, το άγχος από το υπερφορτωμένο πρόγραμμα, την έλλειψη προπαίδειας και προετοιμασίας από το σχολείο. Το ότι δεν είχαν διαβάσει παρά ελάχιστη λογοτεχνία, ή σχεδόν καθόλου, το ότι δεν τα είχαν φροντίσει οι δάσκαλοι όπως θα έπρεπε.

Κι όμως, ο έρωτας της μάθησης έκανε ένα μικρό θαύμα. Η φλόγα του σεβασμού για την ζωή και η ελπίδα, ανέβασε το ηθικό μας. Καταφέραμε να περάσουμε καλά και να κρατήσουμε μέσα μας μια θετική ανάμνηση από αυτή τη χρονιά.

Η αγάπη μένει μεταμορφωμένη σε γνώση.
Τα παιδιά τώρα πετροβολούν τον εαυτό τους, γιατί τους εμποδίσαμε να αγαπήσουν την ίδια τους τη ζωή. Αν την τελευταία ώρα, έχουμε την διάθεση να περισώσουμε το μέλλον, ας αναγνωρίσουμε στους εαυτούς μας το δικαίωμα της ελπίδας. Όσο παραμένουμε προσκολλημένοι στο παρδαλό κενό και την απαξία, εκείνα θα βρίσκουν καταφύγιο στον όχλο και τον βαρβαρισμό, γιατί μόνο εκεί η δυσβάστακτη ευθύνη μιας ζωής χωρίς κατεύθυνση, μπορεί να βρει ανακούφιση.

Ποτέ πιά πίσω στα δικά μας

Η αντίληψη του κατασκευασμένου κόσμου μας ως "δεύτερη φύση" (δηλ. έχοντας "ξεχάσει" πως ότι αντιλαμβανόμαστε είναι κατασκευασμένο, θεωρούμε το περιεχόμενο του κόσμου μας φυσικό και δεδομένο) μας αφαιρεί κάθε λόγο δράσης. Αν ο κόσμος προϋπάρχει, δεν μπορούμε να τον παράξουμε συνειδητά. Αντίθετα, είναι απλά, προς ανακάλυψη.

Η πολιτική υπό αυτές τις συνθήκες χάνει κάθε σχέση με την δημιουργικότητα.

Η τηλεόραση κατά το πλείστον κινείται σε αυτό το μήκος κύματος. Η δημοσιογραφία είναι αποκαλυπτική και παράγει θέαμα. Η σάτιρα το ίδιο. Ότι πάλι τείνει προς την κριτική, είτε περιπίπτει στις εξώτερες ζώνες χαμηλής θέασης ως δυσνόητο, ή θριαμβεύει μέσω του στερεότυπου καταγγελτικού λόγου. Ο κόσμος ακούει τα αναμενόμενα...
Υπάρχουν και κάποια δήθεν υψηλά προϊόντα που βολεύονται με τη χαμηλή τηλεθέαση της δημοσιοϋπαλληλικής περί τέχνης παραγωγής τους. Εξυπηρετούν μια συντηρητική κοινωνικο-οικονομική ατζέντα, δεν ενοχλούν στην ουσία κανένα, δεν προκαλούν παρά μόνο κάποιους εξ'ορισμού γραφικούς, δεν ερεθίζουν τα αντανακλαστικά του κατασταλτικού μέσου νου, ούτε θίγουν την κοινώς αποδεκτή καθημερινότητα ή την ισορροπία των σχέσεών μας.

Ως μέτρο σύγκρισης, αναλογιστείτε τα προβλήματα που αντιμετώπισε ο Orson Welles μετά τον πανικό που έφερε σκιαγραφώντας ραδιοφωνικά την επίθεση από τον Άρη, ο Χατζηδάκης στη διοίκηση του Τρίτου προγράμματος, αναλογιστείτε την παράκρουση της Λένας Πλάτωνος, του Γεωργίου Βιζυϊνού, το περιθώριο στις ταινίες του Νικολαΐδη και την ασυμβίβαστη δημιουργικότητα του Σταύρου Τορνέ (ποιός μιλά πια γι'αυτόν;), την περήφανη μοναξιά του Jean Genet που αναζήτησε το τέλος του από καρκίνο σε ένα ξενοδοχείο στη βόρεια Αφρική, την πορεία του William Burroughs στον φόνο, την ψυχωτική fractal γεωμετρία του έργου του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, την κάθε ιδιαίτερη παρουσία που πρόσβαλε τη μονοτονία της δεύτερης φύσης.

Το μη αναγνωρίσιμο μέσα στην άμεση πραγματικότητά μας (και όχι σε κάποια γκαλερί ή ειδικό ιδρυματικό χώρο) κινεί υποψία. Κατά τα άλλα, ότι δεν μεταφράζεται σε εύληπτο μιντιακό μήνυμα, εξαφανίζεται. Το σύστημα στρατολογεί τα τσιράκια του και οι νέοι καλούνται να ψωνίσουν εναλλακτική κουλτούρα με το κιλό στις μαζικές διοργανώσεις που μετατρέπουν τον πολιτισμό σε ποικιλία ασήμαντων προτάσεων στα ράφια του κάθε σούπερ μάρκετ "Γκάζι" και σε δημοκρατικά απανωτά φεστιβάλ με αμέτρητους συμμετέχοντες και πληθώρα χορηγών.

Το σύνθημα είναι "απόλαυσέ το", "follow your heart", "ζήσε τη στιγμή", "νοιώσε το ρυθμό", "just do it", "keep walking" και γενικά, μη τυχόν και κάνεις πίσω να σκεφτείς τι στο διάβολο είναι όλα αυτά.

Για κάθε τι υπάρχει μια ειδική ζώνη, ή όπως αναφέρει κάπου ο Pynchon στο Rainbow of gravity "κάθε πουλί έχει το κλαδί του και όλα είναι η ζώνη".

Ο θόρυβος δεν παύει ποτέ. Η κιτς υφή του κόσμου είναι πυκνή και λεία, χωρίς κενά.

Πέραν του δεδομένου κόσμου υπάρχει ένας τοίχος, το τέλος του κόσμου. Θα είχατε δει την αμερικάνικη ταινία, όπου όλα εξελίσσονταν σε ένα πλατώ και στο τέλος υπήρχε ο τοίχος/ταμπού.

Ο πολιτικός και ο καθείς, υπό αυτές τις συνθήκες δεν έχει ευθύνη για την δημιουργία του κόσμου, αλλά μόνο μια ευθύνη διεκπεραίωσης: παίζει ένα ρόλο, μιμείται τον εαυτό του όσο καλύτερα γίνεται.

Όμως η ανοίκεια πραγματικότητα εισρέει προσωρινά σπάζοντας τη συνέχεια αυτού του καθησυχαστικού ψέμματος. Τότε ο κιτς κόσμος (που δεν ανέχεται τα σκατά, τον θάνατο, τις παύσεις, τη σιωπή), παθαίνει σοκ μπροστά στο απρόβλεπτο που θεωρεί συνάμα απαράδεκτο. Όλοι θυμώνουν και μένουν με ανοιχτό το στόμα και "προκαλείται σάλος στη κοινή γνώμη"... και αναζητούνται ευθύνες. Βασικά, ανυπομονούμε να σπρώξουμε το δυσάρεστο γεγονός έξω από το οπτικό μας πεδίο! Η διαρκής τηλεοπτική επανάληψη της αναπαράστασης των θεωρούμενων απαράδεκτων συμβάντων κάνει ακριβώς αυτό: υποκαθιστά τα χάσματα της πραγματικότητας με μια ιδεολογικά προσδιορισμένη αναπαράσταση που δεν επιδέχεται περαιτέρω κριτική.

Παρ'όλ'αυτά, βρισκόμαστε όλοι υπό την συνεχή απειλή του ασυνείδητου φόβου που μας οδηγεί σε εμμονή στην ασφάλεια και μας εκτρέπει πολιτικά ώστε να παραδινόμαστε στους αυτόκλητους πατέρες και σωτήρες μας.

Το κιτς περιβάλλον που εγκαθίδρυσαν τα μέσα επικοινωνίας των μαζικών, τεχνικίστικων κοινωνιών και οι επαναστατημένες μάζες που απεχθάνονται την απροσδιοριστία (βλέπε λίγο και παλιότερα κείμενα όπως José Ortega y Gasset, revolt of the masses), παράγουν διαρκώς "απρόσμενα" ατυχήματα:
Περιβάλλον που καταρρέει, τρομοκρατία, απρόκλητες επιθέσεις και την επικρεμάμενη απειλή του μεγάλου ατυχήματος (βλέπε Paul Virilio).

Μήπως η απάντηση στο αδιέξοδο βρίσκεται στα λεγόμενα exopolitics και UFO? Έξω, έξω από δω, σε στυλ www.untoldmysteries.com

Λέω τώρα... μια και παθαίνω αλλεργία όταν ακούω τη γνωστή ατάκα των δελτίων ειδήσεων "και τώρα πίσω στα δικά μας".


(το κείμενο αναπτύσσει περαιτέρω σχόλιο της Μιράντας στο μπλογκ grbloopers.blogspot.com)